inzichten

De Straat van Hormuz onder druk: Wat het zeerecht betekent voor de wereldhandel en uw supply chain

Ruim een vijfde van de wereldhandel in olie via de zee gaat via de Straat van Hormuz. Wanneer de navigatie door deze smalle passage tussen Iran en Oman wordt bedreigd of verstoord, hebben de gevolgen een impact op bedrijven die veel verder reiken dan de energiesector: de vrachtprijzen stijgen, de verzekeringspremies stijgen, de leveringsschema’s verschuiven en de inputkosten stijgen in de gehele toeleveringsketen.

Dit is ook geen isolatiegeval. Vorig jaar verhinderden aanvallen op schepen in de Straat van Bab-el-Mandeb het gebruik van de route naar de Rode Zee door een groot deel van de wereldvloot. Dit betekende een vermindering van het verkeer door het Suezkanaal met ongeveer twee derde en een toename van de vaartijd rondom de Kaap van Goede Hoop. De blokkade van de doorvaartroutes is een terugkerende verschijnsel in de internationale handel. Het verschil met Hormuz is groot: voor de Rode Zee was er een alternatief, hoe duur ook. Voor de olie en gas uit de Golf is er, afgezien van een handvol pijpleidingen met beperkte capaciteit, niets.

De recente instabiliteit in de regio heeft opnieuw een vraag opgeworpen die de meeste bedrijven nooit hadden verwacht: kan een kuststaat een internationale straat wettelijk afsluiten? En zo niet, waarom blijft het risico bestaan?

Het antwoord ligt in het zeerecht. Een goed begrip van de basisstructuur ervan helpt bedrijven de werkelijke aard van het risico te beoordelen en verstandige contractuele en operationele voorzorgsmaatregelen te treffen.

Vrijheid van navigatie is de juridische ruggengraat van de wereldhandel

De internationale handel zoals we die kennen berust op een eenvoudige basisregel: koopvaardige schepen kunnen over open zeeën varen zonder toestemming te vragen van de staten aan de kust waar ze langs varen. De Straatengangen zijn de plek waar deze basisregel wordt getest, omdat het hier gaat om de natuurlijke bottlenecks waar de internationale scheepvaartroutes en de nationale wateren samenkomen.

Het principe dat de stranden die twee open zeeën verbinden open moeten blijven voor de vaart, is al meer dan een eeuw erkend. Tegenwoordig heffen geen kuststaten tol op schepen die een internationale straat oversteken. De laatste staat die dit deed, gaf de praktijk in de negentiende eeuw op.

De moderne wetgeving heeft dit principe gecodificeerd. Het Verdrag van de Verenigde Naties over het recht van de zee van 1982 stelt een specifieke regeling vast voor de stranden die worden gebruikt voor internationale navigatie, gebaseerd op het recht op doorvaart. Onder deze regeling genieten alle schepen het recht om door dergelijke stranden te varen, en de kuststaat mag die doorvaart niet opschorten of belemmeren, zelfs wanneer het water van de straat volledig binnen haar territoriale wateren valt. De kuststaat mag de navigatie voor veiligheidsredenen reguleren, bijvoorbeeld door verkeersscheidingen die zijn goedgekeurd door de Internationale Maritieme Organisatie, maar ze mag de deur niet dichtdoen.

Dit is wat een internationale zeestraat onderscheidt van gewone territoriale wateren. In zijn eigen territoriale wateren mag een kuststaat onder nauwgezet gedefinieerde omstandigheden de doorvaart van buitenlandse schepen tijdelijk opschorten waar de veiligheid dat vereist. In een internationale zeestraat bestaat geen dergelijke mogelijkheid. Noch transitpassagiersvaart, noch onschuldig vaart mogen daar worden opgeschort.

Waarom Hormuz juridisch gezien ingewikkelder is dan het zou moeten zijn

Als de regels zo duidelijk zijn, waarom blijft de Straat van Hormus een voortdurende bron van juridische en commerciële onzekerheid? Drie factoren verklaren dit.

Ten eerste is Iran geen partij bij het Verdrag inzake het zeerecht. Net zo min zijn de Verenigde Staten en de Verenigde Arabische Emiraten dat. Iran accepteert het regiem van doorvaart en is van mening dat buitenlandse schepen slechts een onschuldige doorvaart door zijn territoriale wateren genieten, een beperkter recht waarvoor Iran bovendien het recht heeft om deze te beperken. De Iraanse wetgeving vereist bovendien dat buitenlandse oorlogsschepen vooraf toestemming moeten krijgen om hun territoriale wateren binnen te varen, een eis die in strijd is met het algemeen aanvaarde internationaal recht.

Ten tweede wordt de straat begrensd door twee staten, niet één. De wateren daarvan zijn verdeeld tussen de territoriale zeeën van Iran in het noorden en Oman in het zuiden. Oman heeft de Conventie tientallen jaren geleden geratificeerd en erkent het recht op doorvaart. Bovendien beheert het de scheepsverkeersdistributie waardoor vrijwel alle commerciële scheepvaart daadwerkelijk door de straat trekt. In de praktijk is de internationale handel via de Straat van Hormuz al tientallen jaren gebaseerd op de Omaniële helft van de straat, die ook de diepere en veiliger zijde is voor navigatie.

Ten derde wordt het vrij verkeer door internationale wateren, zelfs voor staten die niet tot de Conventie behoren, algemeen beschouwd als een gewoon internationaal recht dat voor alle staten bindend is, ongeacht de ratificatie van verdragen. Op die basis zou een opzettelijke afsluiting van de waterweg of maatregelen zoals het mijnen van de vaarroutes een ernstige schending van het internationaal recht vormen, en indien deze maatregelen de wateren van de buurstaat treffen, ook een vijandelijke daad tegen die staat.

De commerciële realiteit achter de juridische positie

Voor bedrijven is de praktische conclusie tweeslachtig.

Enerzijds staat de juridische positie stevig aan de kant van open navigatie. Het sluiten van de straat op zijn smalste punt is onwettig, zou interferentie met de wateren van Oman vereisen en zou de vitale energie-export van de kuststaat afsnijden. Geschiedenis bevestigt dit: zelfs tijdens de meest intense regionale conflicten van de afgelopen decennia werd de straat nooit volledig afgesloten, juist omdat de staat die een sluiting dreigde meer afhankelijk was van deze straat dan van bijna iedereen anders.

Aan de andere kant sturen wettelijke rechten de vaartuigen niet. Een doorvoerrecht dat een kuststaat betwist of dat het uitoefenen ervan door gewapend conflict gevaarlijk maakt, biedt een beperkte zekerheid aan een reder, een charterhouder of een ladingeigenaar die beslist of een vaartuig volgende week door de straatvaartroute moet worden geleid.

Bovendien is het risico niet beperkt tot een directe afsluiting. Iran erkent de exclusieve jurisdictie van vlaggenstaten over hun schepen op de open zee niet en zijn geschiedenis bevat herhaalde inmenging in het handelsverkeer: volgens informatie die aan de Verenigde Naties is verstrekt, werden in een periode van twee jaar ongeveer twintig schepen onder vreemd vlaggen vlag geplaatst onder aanhoudende controle of obstructie, waarvan meerdere werden onmiddellijk ingenomen. Voor exploitanten en ladingbelanghebbenden is het risico van opsluiting van een schip, zijn lading en bemanning een afzonderlijke risico voor vergelijking met het risico van afsluiting en het heeft een directe invloed op de premies voor oorlogsschattingen, personeelskeuze en routekeuzes.

Een scenario kan echter grotendeels worden afgewezen: het idee om een tol te heffen voor het passeren van de straat. In de moderne tijd is er nog nooit een tol geheven op een internationale straat. De kuststaten van andere grote straten hebben publiekelijk geweigerd die deur te openen, en een tol op de Straat van Hormus zou in de praktijk de medewerking van Oman vereisen, die heeft bevestigd dat haar verdragsverplichtingen dit niet toelaten. Bedrijven moeten dit beschouwen als geruzie in plaats van een planningsscenario.

Onzekerheid van deze aard vertaalt zich rechtstreeks in premies voor oorlogsinzichthoudingsverzekeringen, omleidingskosten, vertragingen en uiteindelijk prijsdruk in de hele toeleveringsketen. Er bestaat geen realistisch perspectief op een speciaal verdragregime voor de Straat van Hormus dat vergelijkbaar is met dat van de Turkse Straat. Wat normalisatie vereist, zijn geen nieuwe juridische instrumenten, maar naleving van het bestaande recht. Bedrijven moeten zich dus voorbereiden op de veronderstelling dat het juridische kader zoals het is blijft en dat het risico politiek van aard is en niet juridisch van aard.

Praktische stappen voor bedrijven die door de straat zijn geplaatst

Of u nu handelt in energie, goederen verzendt naar of vanuit de Golf, of gewoon afhankelijk bent van input die door de regio gaat, er zijn verschillende maatregelen die aandacht verdienen.

Maak uw blootstelling in kaart. Veel bedrijven ontdekken hun afhankelijkheid van een knelpunt pas wanneer deze wordt verstoord. Trace waar uw kritische inputs en zendingen daadwerkelijk vandaan komen, inclusief de zendingen die door leveranciers en logistieke dienstverleners worden afgehandeld, en identificeer welke stromen geen reële alternatieve route hebben.

Bekijk de bepalingen over overmacht en oorlogsrisico’s. In scheepscharterovereenkomsten, verkoopovereenkomsten en leveringsovereenkomsten wordt het risico van geblokkeerde of gevaarlijke routes op zeer verschillende manieren verdeeld. Weet voordat een crisis zich voordoet welke partij de kosten draagt voor het omzeilen van de route, voor vertragingen of voor niet-levering, en of een verstoring van de vaart een oorzaak van overmacht is volgens uw specifieke bepalingen.

Controleer uw Incoterms en uw verzekeringsregelingen. De gekozen leveringsperiode bepaalt waar het risico tussen verkoper en koper terechtkomt. De standaarddekking voor vracht vervoert de risico's doorgaans niet, tenzij dit apart is afgesloten. Controleer of de dekking, de eigen risico's en de geografische uitsluitingen overeenkomen met uw daadwerkelijke routes.

Bouw flexibiliteit op voor routing en sourcing. Waar alternatieven bestaan, is contractuele vrijheid om te herroepen, andere havens in te sluiten of leveranciers te wijzigen, de moeite waard om van tevoren af te spreken. Voor de energiestromen vanuit de Golf zijn de alternatieven beperkt, waardoor een vroegtijdige contractuele duidelijkheid des te belangrijker is.

Volg de situatie via betrouwbare kanalen. Mededelingen van vlaggenstaten, verzekeraars, de Internationale Maritieme Organisatie en industriële organisaties geven over het algemeen eerder aanwijzingen over veranderingen in het risicoprofiel dan algemene nieuwsberichten.

De kernboodschap

Het zeerecht is duidelijk: de navigatie door een internationaal kanaal kan niet wettelijk worden onderbroken, en de overgrote meerderheid van de staten steunt op die regel. De Straat van Hormuz laat echter zien dat juridische duidelijkheid en commerciële zekerheid niet hetzelfde zijn. Wanneer een strategisch knooppunt wordt betwist, komt de verantwoordelijkheid voor het beheren van het resterende risico op de bedrijven die goederen door het kanaal vervoeren.

Bedrijven die begrijpen waar hun toeleveringsketens deze drukpunten raken, en die hun contracten doelbewust inrichten op het verwerken van de bijbehorende risico's, zijn veel beter in staat om verstoringen te absorberen dan bedrijven die de tekortkomingen pas middenin de crisis ontdekken.

Bij LexPrime Consulting adviseren wij bedrijven op het gebied van verzending en internationale handel, van charterovereenkomsten, vervoers- en verkoopovereenkomsten voor goederen tot Incoterms, handelsstructuren en het contractueel beheren van geopolitieke risico’s in de Benelux, het bredere Europa en Afrika.